Het Laatste Woord

Opblazen geblazen

maandag 09 mei 2011

Vrijdag stond in de Spits:

Een aantal veerdiensten voor voetgangers en fietsers kan door de droogte niet in gebruik genomen worden.

Deze zin is niet correct. ‘Een veerdienst in gebruik nemen’ betekent dat HKM of een andere hoogwaardigheidsbekleder er een fles champagne tegenaan gooit en dat de veerdienst daarna zijn eerste overtocht maakt.

 

Waren wij de schrijvers, dan stond er: Door de droogte varen sommige veerdiensten voor voetgangers en fietsers niet. Maar dat is natuurlijk voor de journalist die zich een literator waant, een veel te simpele zin. ‘Sommige’ is kinderachtig, dat moet ‘aantal’ worden, dan kan hij meteen laten zien dat hij weet dat na ‘aantal’ een enkelvoud volgt. Maar hij verandert ook  ‘varen’ door ‘in gebruik zijn’.

Door de droogte is een aantal veerdiensten voor voetgangers en fietsers niet in gebruik.

Het is overdreven, maar het kan. De schrijver wil het echter nog sjieker maken, met een lijdende vorm. ‘kunnen niet in gebruik genomen worden’. Nu heeft hij een fout gemaakt en zijn zin letterlijk opgeblazen.

 

Ons lot is dat wij regelmatig teksten onder ogen krijgen die wij na enkele regels vermoeid terzijde zouden leggen als we ze niet zouden moeten herschrijven. Al deze teksten lijden aan ditzelfde fenomeen: opgeblazen constructies. ‘Zorgen voor' is ‘zorgdragen voor’. ‘Besluiten’ wordt ‘het besluit nemen’. ‘Verzoeken’ wordt ‘het verzoek doen’. ‘Uitleg geven over’ is ‘uitleggen’. ‘Steun verlenen’ in plaats van ‘steunen’. ‘Tot de conclusie komen’ in plaats van ‘concluderen’.

 

Waarom? Wij hebben hier verschillende theorieën over.

 

  1. Een ongeschoold schrijver denkt dat het zo hoort. Karel van het Reve noemt het ‘de boer die schrijft als een academicus’. Overigens heeft die schrijver het ook over ‘werkzaamheden’ als hij ‘werk’ bedoelt, en over ‘drietal’ als het er echt maar drie zijn. Daarnaast is hij fervent gebruiker van voorzetselconstructies als ‘ten behoeve van’ (voor), ‘met betrekking tot’ (over) en ‘door middel van’ (met).
  2. De tekst wordt ontegenzeggelijk langer. Op plekken waar de dikte van een beleidsstuk telt in plaats van de inhoud (gemeenten, provincies, ministeries), is dat een aannemelijke verklaring voor de populariteit van opblazen.
  3. Er heerst een opvatting dat woordcombinaties exacter zijn, omdat het zelfstandig naamwoord een nauwer omschreven betekenis heeft dan een werkwoord. Het woord ‘opmerking’ heeft maar één betekenis, ‘opmerken’ daarentegen betekent zowel ‘een opmerking maken’ als  ‘in de gaten krijgen’. Je gebruikt dus liever ‘het besluit nemen’  dan ‘besluiten’, omdat ‘besluiten’ ook nog een andere betekenis heeft als in ‘de avond werd met een bal besloten’.

 

Deze derde theorie onderzoekt Karel van het Reve in ‘Rusland voor beginners’. Hij droomt weg tijdens een hoorcollege van een Russische academica, die betoogt dat woordcombinaties de voorkeur hebben omdat ze exacter zijn. Karel herinnert zich een opstel van George Orwell, die een passage uit het bijbelboek Prediker nam: 

Wederom zag ik onder de zon, dat niet de snelsten den wedloop winnen, noch de sterksten den strijd, noch ook de wijzen het brood, noch ook de schranderen den rijkdom, noch ook de verstandigen de gunst, want tijd en toeval treffen hen allen.

en vertaalde in modern sociologenjargon:

Objectief beschouwd rechtvaardigen de verschijnselen van onze tijd de conclusie dat succes of falen op verschillende gebieden van sociale en andere wedijver geen tendens vertonen tot correlatie met aangeboren capaciteiten, maar dat men voortdurend rekening moet houden met een aanzienlijk element van onvoorspelbaarheid.

Waarom is nu het bijbelcitaat prachtig en de vertaling afschuwelijk?

George Orwell betoogt dat de vertaling niets concreets heeft. Verder zegt hij dat de woorden van het origineel Angelsaksisch, kort en aan het dagelijks leven ontleend zijn, terwijl de vertaling een hoog percentage Griekse en Latijnse woorden bevat en geen enkel levend beeld.

 

Karel deelt Orwells argumenten eigenlijk niet. Volgens hem is juist de vertaling exacter dan het bijbelcitaat. Maar juist die exactheid maakt het afschuwelijk. Het uit de weg ruimen van alle misverstanden, het doen verdwijnen van alle dubbelzinnigheden, het dichttimmeren van een tekst. Karel: ‘Het proza wordt gebruikt door bonafide geleerden, die nu eenmaal niet kunnen schrijven en trachten zich ondubbelzinnig uit te drukken. Ze vervallen dan, omdat ze nooit iets anders geleerd hebben, vanzelf in dit soort automobielverkopersjargon en het gevolg is dat men ze slechts met grote moeite kan lezen – niet omdat ze niet exact zijn, maar dat hun exactheid van het verkeerde soort is.’

 

Deze column met betrekking tot het opblazen van teksten is nu aan het einde gekomen, nadat wij de conclusie hebben getrokken dat wij onze volledige steun verlenen aan de verklaring van Karel van het Reve, waarbij we de toevoeging doen dat ook beleidsmedewerkers de zonde van het opblazen begaan en dat zowel wetenschappers als beleidsmedewerkers nog een lange ontwikkeling door te maken hebben om zichzelf beter tot uitdrukking te kunnen brengen.